Nhìn những dòng chữ trên tấm bia nét khắc đã mờ theo thời kì, quanh viền rêu phong phủ đầy. Tới vơi, ngồi nghỉ chân bên cạnh một tấm bia, anh Sơn cho biết đây là tấm bia cổ nhất có tên "Sùng Nghiêm tự, Vân Lỗi sơn, Đại Bi Nham" do Phạm Sư Mạnh khắc tạc vào năm Thiệu Khánh thứ 3 (1372). Trong khi chờ tỉnh duyệt kinh phí sửa sang, trước mắt nhà chùa dùng tiền công đức của các tăng ni, phật tử cho khai triển xây dựng ngôi chùa mới theo đúng thiết kế của ngành văn hóa tỉnh, để khách thập phương có nơi lễ tạ Thần Phật.
Thời kháng chiến chống thực dân Pháp, thi sĩ Tố Hữu lúc đó là bí thơ Tỉnh ủy Thanh Hóa đã nhiều lần về đây ở để lãnh đạo Đảng bộ và quần chúng Thanh Hóa kháng chiến. Nam gần sông lớn (tức sông Mã) chảy tới biển khơi có thể làm chốn mênh mông cho thế giới.
Trước mặt là cánh đồng trải dài, xa ngút mắt. Lấp ló phía xa, tím mờ là dòng sông Mã như dải bao xanh ôm lấy những bãi ngô, ruộng lúa vàng rộm đang vào mùa thu hoạch. Người dân ở đây vẫn thường gọi nhà thơ Hữu Loan là ông Tú Loan. Sờ soạng công việc vất vả đều dồn hết lên vai ông Tú. Anh chỉ về phía cầu Báo Văn và nói: "Đã về đây, các anh nên cố kỉnh thăm hết những di tích điển hình của Vân Hoàn thì mới có thể hiểu vì sao đất và người nơi đây đã sinh ra một thi sĩ như cụ Tú Loan.
Nga Lĩnh bữa nay có nhiều đổi thay và những năm cuối đời của mình, nhà thơ Hữu Loan từng vui mừng tâm sự với bạn bè như vậy. Với bề dày truyền thống và những con người như thế, tin rằng một ngày không xa nữa, Nga Lĩnh sẽ trở nên một vùng quê giàu về kinh tế và đẹp về văn hóa. Tại ngôi chùa cổ kính này, trong kháng chiến chống thực dân Pháp, quần chúng.
Có thể nói chỉ cần một Đèo Cả cũng đủ để làm nên một danh hiệu thi ca mang đậm phong cách Hữu Loan, đậm chất người Vân Hoàn, Nga Lĩnh không trộn lẫn vào đâu được và còn sống mãi với thời gian. Còn đình làng Vân Hoàn, một ngôi đình cổ nức tiếng cách đây hàng trăm năm cũng được đầu tư tới gần ba tỷ đồng để tu tạo, phục dựng lại do người con trai út của thi sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Hữu Đán đảm nhận.
Ông Tú có tâm tính cương cường, có thể do công việc mưu sinh vất vả quá sức mà ra thế chăng? Cụ Điện chậm rãi nhớ lại: "Nếu các anh đã đọc bài thơ Đèo Cả của ông ấy viết năm 1946 thì biết. Đấu chúng tôi, sư bác Thích Đàm Chính san sớt, chùa Thông đã được công nhận là di tích văn hóa cấp tỉnh.
Tuồng như với ông không có việc gì là quá khó và mọi người trong thôn, xóm ai cũng quý cũng thương vợ chồng ông giáo nghèo. Họ cho chúng tôi biết, người con gái trông nhà cho ông bà Tú Loan đã về nhà chồng ở dưới xã Nga Nhân, hiếm vào ngày mồng Một, ngày Rằm mới lên hương lửa cho hai cụ.
Anh Sơn cho biết, theo sử sách chùa Sùng Nghiêm được xây dựng khoảng từ thế kỷ 12 - 14, thời Lý - Trần và hiện tại còn có năm tấm bia cổ.
Hình tượng người lính Vệ quốc sau khi thắng trận "đập mảnh chai vểnh cằm cạo râu" trong thơ ông có chút gì đó kiêu hùng của những người trai đất Việt ra trận thời bấy giờ để bảo vệ nền độc lập non trẻ của nước nhà.
Chủ toạ UBND xã Nga Lĩnh Ngô Trường Sơn đưa chúng tôi thăm quê hương của thi sĩ Hữu Loan. Rời chùa Sùng Nghiêm, chúng tôi đến chùa Thông, nằm tại núi Thông, giữa hai thôn Báo Văn và Hội Kê, cạnh hai con sông Lèn và sông Hoạt, gần kho lương thực nhà nước trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
Bà Tú, tuy có chạy chợ bán bánh, bán bún, nhưng ở cái thời khó khăn bấy giờ, kiếm chẳng được là bao. / Rau khe/ cơm vắt/ áo/ pha màu/ sa trường. Những người dân cày mặc áo lính thời ấy bước vào cuộc chiến vẫn còn mang theo hào khí của cách mệnh Tháng Tám, trong nhân cách của người dân một nước vừa giành độc lập. Sâu bên trong theo hướng chính diện là ban thờ các đức Phật được xếp theo thứ tự.
Trông ngoài mặt, ông Tú Loan có dáng vẻ cốt cách của một tiên ông, nhưng lại là một lão nông tri điền thực thụ. Cái chất người Vân Hoàn, Nga Lĩnh ấy chúng tôi cũng đã được cảm nhận, được thấy trong chuyến đi. Cách cây cầu kia chừng một cây số là ngôi chùa cổ Sùng Nghiêm nằm bên trong một cái hang nhỏ trên đỉnh núi Vân Lỗi, gọi là chùa Vân Hoàn, một di tích gắn liền với lịch sử của địa phương và cuộc khởi nghĩa Ba Đình oai hùng chống thực dân Pháp xưa kia".
Cụ Điện bảo, từ ngày trở về làng đến nay, trong thời chiến tranh và bao cấp gian khổ, ông Tú Loan đã từng làm những công việc nặng hơn cả một tiều phu. Vì nhà nghèo, lại đông con nên ông ấy không từ bất kể việc gì. Bí thư Đảng ủy xã Nga Lĩnh Ngô Thị Hiền cho chúng tôi biết: "Chọn hướng phát triển kinh tế trang trại và đa ngành, nghề để "bứt phá" là giải pháp đúng đắn, đáp ứng được sự đòi hỏi của phát triển kinh tế - tầng lớp tại địa phương.
Đến thăm ngôi nhà xưa của "người thơ", ngay bên cạnh đình làng Vân Hoàn, trên con đường vừa đổ bê-tông sạch sẽ, mà nào có thấy người đâu, ngoài con ngõ rụng đầy lá nhãn khô xạc xào trong gió chiều thu. Thế nhưng, họ vẫn không sợ, trái lại còn lạc quan, oai hùng, quyết đem tất "ý thức và lực lượng, tính mạng và của cải", để giữ cho bằng được nền độc lập, tự do của dân tộc theo tiếng gọi linh của Bác Hồ trong Tuyên ngôn Độc lập.
Nhiều trang trại có thu nhập cao đạt 160 đến 200 triệu đồng/năm và đã giải quyết việc làm cho hơn 300 lao động với mức thu nhập bình quân hai triệu đồng/người/tháng.
Cụ Điện có vóc người to khỏe, da dẻ hồng hào, mắt sáng đang ngồi trên ghế tựa, tay cầm điều thuốc lá hút dở, thấy có khách đến, cụ đứng dậy chìa tay ra niềm nở.
Chúng tôi còn được "mục sở thị" một miền quê năng động trong phát triển kinh tế theo mô hình nông trại. Hiện xã đã được chọn làm điểm trong Chương trình xây dựng nông thôn mới của huyện Nga Sơn. Khó khăn gian khổ là thế, vậy mà: Sau mỗi trận thắng/ Ngồi bên suối đánh cờ/ Kẻ hái cam rừng ăn nheo mắt/ Người vá áo thiếu kim mài sắt/ Người đập mảnh chai vểnh cằm cạo râu/ Suối mang/ bóng người/ Trôi những về đâu.
Được biết chính quyền địa phương đã có kế hoạch xây dựng mở rộng chùa Vân Hoàn và chùa Thông thành điểm du lịch lịch sử và văn hóa gắn liền với đình làng Vân Hoàn.
Trên tấm bia cổ nhất có ghi: "Đông có thôn ấp, nhà cửa đông đúc có thể làm nơi cung đỉnh của hào gia.
Ngày thâu/ vượn hót/ Đêm canh/ gặp hùm/ lang thang/. Sư bác trụ trì Thích Đàm Chính vừa lo công việc nhà chùa, vừa tranh thủ cho chúng tôi biết, ngôi chùa được xây dựng cách đây khoảng hơn 300 năm. Chiếc xe dừng lại dưới chân núi. Với giọng nói trầm vang như vẫn thường thấy ở những người đàn ông miền biển, cụ vui vẻ tiếp và kể: Nhiều người vẫn thường nhận xét, bình sinh nhà thơ Hữu Loan là người ẩn tướng và sinh hoạt thường "khác người".
Tính khí ấy, ông Tú vẫn giữ cho đến khi lìa xa cõi đời này". Leo lên khoảng hơn chục bậc nữa, đến một hang đá bên trong có ngôi chùa cổ. ". Được biết trên nền đất cũ, ngôi nhà xây lợp ngói hiện thời của vợ chồng thi sĩ Hữu Loan được Hội Văn học - Nghệ thuật Thanh Hóa xây mới lại vào năm 1993.
Hiện chùa cũ vẫn còn được giữ nguyên, nhưng khá hẹp và chật chội. / Giặc/ từ trong/ tràn tới/ Giặc/ từ Vũng Rô/ bắn qua/ Đèo Cả/ vẫn/ giữ vững/ Chân đèo/ máu giặc/ mấy lần/ nắng khô,. Đến nay, ở Nga Lĩnh, GDP tăng bình quân 14,1% năm; thu nhập bình quân đạt 13,13 triệu đồng/người/năm,.
Hang không rộng lắm, chỉ mức độ chưa đầy hai chục mét vuông, vòm cong, tôn nghiêm. Chuyến đi như một sự trở về để thắp nén tâm nhang tưởng niệm ba năm "người thơ" khuất núi và cũng để thật sự cảm nhận những thay đổi ở quê hương ông. Một thời gian dài, hằng ngày ông dùng xe thồ chở đá đến khắp các xã, các làng trong huyện bán để kiếm tiền nuôi cả gia đình mười miệng ăn.
Bên những câu chuyện, giai thoại về ông và các huyền tích một thời đương đầu hào hùng giành lại và giữ vững nền độc lập dân tộc gắn liền các di tích văn hóa, lịch sử, cách mạng,.
Ăn thông với Thần đầu hải khẩu (tức cửa biển Thần Phù), có thể làm nơi nghỉ tốt cho kẻ qua người lại. Thật sự Đèo Cả là một trong những mẫu mực sáng tạo của thi ca thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp với giọng thơ phóng túng, nhưng rất chân thật.
Vừa nghe cụ Điện nói, tôi vừa mường tượng lại bài thơ mà nhà thơ Hữu Loan đã viết cách đây gần 70 năm về trước. Bài và ảnh: ĐỖ NGỌC YÊN. Dù con đường phía trước còn bao khó khăn, gian khổ tưởng tuồng như vượt quá sức chịu đựng không chỉ đối với riêng người lính bề ngoài trận, mà còn cả với một dân tộc vừa mới giành được chính quyền về tay dân chúng vào thời khắc lúc bấy giờ.
Đúng là dùng bốn phía làm giới phong đứng trấn ở non Vân Lỗi vì non này là chủ các non". Tháng 5 năm 1950 cũng tại chùa Vân Hoàn đã diễn ra Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện Nga Sơn lần thứ ba với nghị quyết lịch sử: "Rào làng chống càn thắng lợi". Giờ nhớ lại vẫn thấy như còn nguyên khí thế oai hùng của đoàn quân Nam tiến thuở nào: Núi cao vút/ Mây trời Ai Lao/ sầu/ đại dương/ Dặm về heo hút/ Đá bia mù sương/ Bên quán/ Hồng Quân/ người/ ngựa/ mỏi/ Nhìn dốc ngồi than/ thương ai/ xuất hành/.
# Làng Vân Lỗi đã nuôi giấu bà mẹ của dũng tướng và rường cột nghĩa binh Ba Đình Trần Xuân Soạn để ông an tâm chống giặc Pháp.
Chúng tôi đến nhà cụ Nguyễn Hữu Điện, năm nay 82 tuổi, là người anh họ của thi sĩ Hữu Loan, ngõ hầu biết thêm đôi điều về những ngày cuối đời của nhà thơ. Đây sẽ là những điểm đến mới nối với động Từ Thức, một thắng cảnh độc đáo cấp quốc gia; đền thờ Lê Thị Hoa, nữ tướng của Bà Trưng (xã Nga Thiện); chùa Tiên, Di tích văn hóa cấp nhà nước, nơi tương truyền Từ Thức đã cởi áo trả lại triều đình để bay về trời (xã Nga An); khu di tích Chiến khu Ba Đình (xã Ba Đình); đền thờ Mai An Tiêm (xã Nga Phú); cửa Thần Phù, một thắng cảnh hùng vĩ với lục động còn sơ khai, có đền thờ La Viện, người đã giúp vua quan nhà Trần thoát nạn khi qua đây đi dẹp giặc phương nam.
Ngay thẳng, chính trực, cỏ vẻ như bất cần đời, dù khi ấy cuộc sống của người lính Nam tiến là hết sức gian khổ. Đấy, những người lính trong bài thơ ấy là đúng với cốt cách con người ông Tú. Chúng tôi trèo lên những bậc đá chênh vênh uốn lượn theo vách núi.
Nghe đồng chí Bí thư xã trò chuyện, chúng tôi thật sự vui với hướng đi lên, phát triển của vùng quê nghèo giàu truyền thống cách mệnh, nơi nuôi dưỡng, nung đúc nên một hào kiệt thơ ca, một tư cách Hữu Loan, người đã gắn bó, dành trọn cuộc đời mình với đồng đất quê hương.
Bên phía tay trái có tấm bia khắc chân dung Thượng tọa Thích Thanh Tứ.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét